Neden Kooperatifçilik?

Özellikle son yarım yüzyılda diğer tüm üretim alanları gibi gıda endüstrisi de küreselleşerek ciddi ölçüde ucuz hammaddeye, zehirli kimyasal girdilere ve makinelere bağımlı hale getirildi. Gücü gittikçe artan bir avuç küresel şirketin tekelindeki küresel gıda sistemi, kendi çıkarı gereği dünya halklarını açlığa ve sefalete sürüklemekte. Zehirli girdilere dayanan endüstriyel tarım sistemi, bir yandan üreticiyi kendisine bağımlı kılarken bir yandan da doğaya ve onun bir parçası olan insana ölümcül veya geri dönüşü olmayan zararlar veriyor. Tüketicinin, gıda üretimi süreçlerine olan ilgisizliği ve kopukluğu, kimyasalların ve katkı maddelerinin gittikçe daha yoğun kullanımıyla sonuç buluyor. Bunun paralelinde hastalıkların artışı; tarım kimyasallarının doğaya verdiği zarar; yerel gıda üretiminin üzerinde kurulan ölümcül baskı; bir yanda açlıkla boğuşan halklar varken diğer yanda muazzam bir israfın son derece normal karşılanması gibi örnekler gidişatın akıldışılığını ortaya seriyor.

Böylesi bir konjonktür elbette birdenbire ortaya çıkmadı. Gıda sisteminin dönüşümünün bir momenti olarak düşünebileceğimiz mevcut durum, küresel çapta yaşanan bir takım süreçlerin bir izdüşümü olarak okunabilir. Kamu kaynaklarının tarımsal sistemi koruma ve lojistik ağını organize etme süreçlerinden çekilmesi, küresel gümrük tarifelerinin asli belirleyen haline gelmesi, tarım-gıda sektöründe şirketlerin ve genel itibariyle şirket modelinin hâkim hale gelmesi, kamunun bu süreçte piyasayı şirketler lehine düzenleyici bir aktör olarak kendini sınırlandırması ile sonuçlandı. Böylece üreticiler ve tüketiciler, devletin, şirketlerin çıkarlarını korumak amacıyla oluşturduğu kurallar çerçevesinde şirketlerle baş başa kaldı. Yaşanan bu süreç küresel bir olgu olarak karşımıza çıkarken, Türkiye'de benzer bir süreci kendi özgün dinamikleri ile yaşamakta. İşte böylesi bir konjonktür, Gezi sonrası başka saiklerle bir araya gelmiş mahalle forumlarında bir arada durmaya çalışan insanları gıda meselesine yönelten asli unsurların başında geliyor.

İstanbul'un en kalabalık ilk 15 ilçesinden biri olan Kadıköy, yaklaşık 500 bin kişinin yaşadığı ve sosyo-ekonomik yapısı birçok farklılığı içinde barındıran bir ilçe. İlçenin ismiyle özdeşleşmiş olan tarihi merkezi ise son zamanlarda sosyal, politik, kültürel ve entelektüel ilgi odağına dönüştü. İlçenin kendine özgün politik ve sosyal dinamikleri, özellikle Gezi direnişi sonrası kendini daha fazla görünür kıldı, güçlü forumlar, işgal evleri, dayanışma pratikleri, kültürel topluluklar, yeni politika denemeleri ilçede filiz verdi.

Kooperatif ve Kooperatif Hareketi Neden Gereklidir?

Küresel gıda krizinin her yerelde ortaklaşan ve kendine özgü yanlar barındıran etkileri görülüyor. Şirketlerin ve şirket mantığıyla çalışan devletlerin egemenliğindeki gıda sistemi gıdanın üreticisinden taşıyıcısına ve son tüketicisine toplumların çoğunluğunun yaşam şartlarını zorluyor. Giderek zorlaşan şartlara karşı örgütlenme çabasının bir yandan tarım arazilerinin şirketlerin tasarrufuna sevk edilmesini engelleyen, tarım arazilerindeki mevcut ve planlanan tüm monokültür temelli üretim teknolojilerine karşı tohum, ilaç ve gübre gibi girdileri kapsayan şirket egemenliğindeki teknolojilere karşı başka bir insan-doğa ilişkisini kurmamız gerekiyor. Öte yandan son tüketiciler olarak ne yediğini ve ne tükettiğini bilme hakkının, güvenilir, erişilebilir ve adil gıda için örgütlenmenin en önemli ayaklarından biri olduğunu unutmamak, gıdanın nasıl ve kim tarafından üretildiğinin kamusal iddiası olan özne ve kurumların inisiyatifinde olması gerektiği iddiasıyla hareket etmek gerekiyor.

Kooperatif ve Kooperatif Hareketinin Olası Sınırları

Tüketim ve üretim ilişkilerini dayanışma temelli bir örgütlenme ile dönüştürmek ve geliştirmek kooperatifleşme hareketinin temel hedefi olsa da mevcut ve olası sınırları göz önünde bulundurmak gerekiyor. Bu sınırlardan biri üreticilerin üretim süreçlerine, kendi ürünlerine hatta giderek üretirken kullandıkları araçların bir kısmına yabancı hale gelmesi. Köylülerin çoğu geleneksel tarım yöntemlerini unutmuş durumda. Kullandığı ilaçların doğru ve gerekli olduğuna ikna olan önemli bir çoğunluk var. Öte yandan Türkiye'de hala bilge köylü tarımı yapan üçte birlik bir kesim de var. Tüketicilerin örgütlülüğü ile çiftçilerin örgütlenmesi paralel gittiği sürece bilge köylü tarımı ekseninde bir üretici örgütlülüğü gelişecek gibi gözükmektedir. Tüketicilerin kooperasyon temelinde örgütlenmesi çiftçilerin örgütlenmesinin garantisi olmasa da tetikleyicisi olacaktır. Ancak dikkat edilmesi gereken üretici ve tüketici örgütlenmeleri arasındaki karşılıklı inisiyatifin bir taraftan diğerine kaynak aktarımından ibaret görülmemesidir. Çiftçilerin örgütlenmelerini ancak kendi öz sermayeleri ile yaratmalarını teşvik edecek yöntemler bu yapıların devamlılığını sağlayabilir, yabancılaşma olarak tespit ettiğimiz sorunları çözmeye çalışırken aynı hataları tekrar etmemize engel olabilir.

Gıdanın güvenliği ile ortaya yepyeni bir sektörün çıkması üretim ve tüketim ilişkilerini dönüştürmüş, gıdanın nasıl üretildiğine dair beklentilerimizi değiştirmiştir. Tükettiğimiz gıdanın temiz ve doğal olduğuna emin olmak için organik ürün etiketlerine, ambalajlardaki özel laboratuvar veya bakanlık onaylarına dikkat eden bir tür tüketici alışkanlığı oluşmaya başladı. Öte yandan sertifikalar, diplomalar, belgeler küçük üreticinin kaldıramayacağı maliyetler yaratan bu yeni sektörün ayakları. Eğer tüm bu sektörel faaliyetlere rağmen güvensizlik hüküm sürüyorsa güven ilişkisini başka bir yerden kuracak başka bir ilişki biçimini bu alışkanlıkların ve yükümlülüklerin yerine geliştirmemiz gerekiyor. Doğal bilge köylü tarımını destekleyen, üreticiye emeğinin karşılığını veren bir örgütlenme biçimini geliştirirken bu sınırları göz önünde bulundurmamız gerekiyor.

Bilge köylü tarımı ile üretim yapan üreticilerden son tüketiciye ulaşan ürünlerin fiyatlarının -organik etiketli ürünlerin olmasa da endüstriyel yöntemlerle üretilen ürünlerin- piyasa fiyatlarının üzerinde olduğu aşikâr. Bu gerçek, doğal gıdanın erişilebilirliğini an itibariyle orta ve üst sınıf tüketiciyle sınırlıyor. Dolayısıyla bu sınırlar henüz gelişme aşamasında olan gıda temini üzerine çalışan inisiyatiflerin yayılma ve genişlemesini belirli ölçülerde etkiliyor. Doğal ve adil gıdaya erişimin toplumda gücü sınırlı olan kesimlerin hakkı olduğunu kabul ederek yöntemlerimizi geliştirmeliyiz.

Kooperatifleşme oluşum ve girişimlerinin iç işleyişlerine dair gönüllü ve profesyonel başta olmak üzere ortaya konan emeğine niteliğine yönelik bazı sınırlar gözükmekte. Gönüllü emek, karşılıklı sorumluluk üzerinden verimli sonuçlar alsa da gündelik hayatın zorunluluklarının getirdiği sınırları aşmakta zorlanıldığı da bir gerçek. Belirli aşamalarda bunu aşmak için gönüllü emeğin önemini azaltmayacak ve profesyonelleşmenin getirebileceği sorunları engelleyecek istihdam yöntemleri geliştirmek kooperatifleşmenin dayanışma ilişkilerini geliştirmesine de katkı sağlayacaktır. Ancak istihdam imkanlarının adil ve insani çalışma koşullarını sağlayacak şekilde geliştirilmesi gerekecektir. Bir diğer örgütlenme için sınırlardan biri de farklı siyasi yaklaşımların kooperatif çalışmalarının üzerinde tahakküm kurma ihtimalidir. Her yaklaşımın ortaklaşabileceği karar alma mekanizmalarını geliştirecek örgütlenme yöntemlerinin kooperatifleşme çabalarının karşılaşabileceği sınırlara karşı dikkatli olması gereken konulardan biri olarak gözükmektedir.